Lembranzas

 Era fermosa... Si, era moi fermosa

a Noiteboa cando o pai vivía

e, despois de rezar un longo rosario,

ceaba en paz toda a familia.

Era fermosa a ilusión con que os nenos

agardábamos a vinda dos Reis Magos.

Era fermosa a primavera e os niños

de ouriol eran fermosos. O campo

da Santa Isabel, dende abril ao outono,

era fermoso. E o día da festa era

a data máis feliz de todo o ano.

Era fermosa a Carballeira, o son

das campanas nas mañás, o río

e o centeo, en maio, a flolear.

Todo o pobo era fermosísimo.

Era boa e fermosa aquela vida.

Pero ti, ai doce amiga miña,

¡non estabas aínda perto de min!

Remol (1970)

Mensaxe aos emigrantes galegos

                                    Para Anisia e Xosé Neira Vilas, na Habana

Teño necesidade de escribirvos. Quero

que escoitedes os meus versos humildes

nacidos do amor e a carraxe, homes

e mulleres galegas, que estades lonxe

da patria, arredados do país natal;

que levades na alma, como un facho,

un cachón de luz co que alumades

a vosa dignidade, e unha brétema

escura feita de saudade e morriña.

Vós dixestes que non á pobreza,

á inxustiza. Co corazón esnaquizado

colléstedes o carniño de América

-o mar azul como a esperanza,

arrepiante o mesmo que a carraxepara

deixar o voso esforzo maduro

de vellos europeos, nesas terras

inmensas e inquedas, que arelan

forxar o seu destino humanamente.

Vós tripades os vieiros de Europa

-desandando o Camiño de Santiagoe

o voso sacrificio calado, o voso

labourar, fixo florecer economías,

soportes do espírito e da cultura.

Vós dixestes non aínda sen dicilo.

Estades a loitar como valentes; o voso

corpo está canso e magoado; tedes

unha saudade acesa, moura, queimando,

rillando, torturando a vosa alma.

Tedes unha patria, aló nun curruncho

da Iberia, rodeada de mares; habitada

de vello por lobos, cucos e raposos;

batida polas neves, choivas e xeadas,

ateigada de tebra. Os amos néganlle

a súa dignidade, o pan e máis o sal,

incluso o dereito de falarlle a Deus,

de queixarse a Deus na propia fala.

Remol (1970)

Laio dun emigrante

                                                                Para Santos Blanco en Bos Aires

O meu corazón non está aquí: está nunha terra

tan lonxana que case se me esquece. Lembro

acotío o meu país, a terra do meu espírito,

a patria do meu desacougo o do meu amor,

a nación da miña coita,

o berce de canto foi para min soño e arela.

Teño necesidade de lembrar para non morrer.

Aquí todo me é alleo: palabras,

xestos que non son para min,

paisaxes que non foron feítas para os meus olios,

camiños polos que non me atrevo a camiñar.

Na miña patria todo era ledo:

eran ledos os homes,

a confianza con que o veciño pausaba a súa mao

sabor dos teus ombreiros,

o murmurio dos regatos,

o traballo de cada día;

a esperanza forte que, como un carballo, estaba

enraizada no escuro torrón do noso peito;

incluso eran ledas as canciós

en escura tristura sempre acesas.

Aínda que había causas que non eran, por certo,

nada ledas: a soldada insuficiente;

a loita escura, xorda, contra a inseguridade,

contra a pobreza.

Vale máis cavilar para non sufrir,

e non pudrir o sangue.

Hai que tirar como se poida;

vivir -sempre vivir- é o que de verdade importa.

Ao fin de contas un non é de aquí nin de alí:

un é un emigrante,

unha fantasma;

unha cousa que, como unha mercancía,

anda a a rolar por aí adiante.

Remol (1970)

Portugal

Cheguei a Portugal co corazón na mao

na amante compaña de Saleta.

Percurei a Camões e a Camilo

e só atopei o mar diante de min.

¡Atopei o mar! E sempre o mar

escoitando aos piñeiros rumorosos.

O mar da epopea e dos naufraxios

eternamente deitado rente de ti.

¡Qué lonxe Angola e Mozambique!

Macao, case irreal, carne de soño.

E ti, meu Portugal, na beiramar,

dándolle as costas a sedenta Iberia.

En ti atopei os soños meus.

Recoñecín en ti o meu espírito.

Todo estaba tan perto ao corazón

que todo o corazón o adiviñara.

Comprendo, Portugal, a túa fachenda,

o teu sino arrepiante e grandioso.

O coitelo que levas chantado no espírito

fai escoar a tristura feita fado.

Non quero falar con Don Henrique,

nin de feitos gloriosos, memorábeis.

¡Só quero dicir que a túa saudade

é o reino que anceia a miña alma!

Remol (1970)

Corazón

Verba vella e gastada:

corazón.

Estercoleiro da cursilería,

lírica flor de escaparate,

alma dun sentimentalismo

pasado de moda,

sensibleiro

e tenro como almibre.

¡Corazón, corazón!

¿Qué verba nova e pura

poderá sustituirte?

Remol (1970)

Memoria do mundo

Todo o que se viviu...

Todo o que se viviu vai ben gardado

na lembranza. Nada se perde aínda

que se esqueza. Todo vai en nós

pesando e doendo eternamente. Nada

do que hai no mundo nos pode ser

alleo: dende as altas estrelas

deica as follas humildes que vai

matando o outono sen piedade.

Se algo nace no mundo nace tamén

na nosa alma. Cando agroma unha folla

temos máis riqueza. Cando morre

un verme, aínda sen sabelo, entendemos

que estamos máis pobriños. ¿Non

vos decatades dos golpes de alegría

e de tristura que en nós van e vén

supetamente, sen que saibamos explicar

a súa razón de ser, o seu por qué...?

Remol (1970)

Tempo de mar

Volto a soñar co mar...

Volto a soñar co mar outra vegada.

O mar é azul baixo un ceio

tamén azul como a esperanza.

O mar é un soño doce

que frolece nesta noite de maio

na que o milagre máis marabilloso

se pode cumprir doadamente.

As escumas son brancas, brancas,

maxicamente brancas.

E o rumor das ondas,

soñadas e lonxanas,

arrola docemente a miña alma.

Remol (1970)

Mensaxe a Manuel Curros Enríquez

Manuel Curros Enríquez, home de pelo en peito, corazón de Galiza, ánima de pena, voz da Terra a despertar as conciencias durmidas dos humildes: aquí tes a miña mao apretando a túa mao. [..] Aquí tés a miña mao labrega, dura como un seixo, escura como a terra que labra con amor día tras día, xeración tras xeración. Contigo falo, Manuel Curros Enríquez, que andiveche orfo pola vida, perseguido, aldraxado, calumniado. Contigo falo, que tiveche que emigrar por alcender un lume purísimo de estrelas, por petar no corazón dos homes que non tiñan esperanza, por tocar as tentadoras campás da Liberdade. Para ti o Progreso era a verdade. E a túa voz era potente como un trono, tiña a forza natural do furacán. ¡Ouh loitador incansábel, lume e sal da nosa Terra, facho solidario que nos mostrache o único camiño verdadeiro!

Antes de ti Galiza era escuridade sulagada na choiva. Galiza tebregosa era un ermo cuberto de miseria, de fame, de teas de araña e de silveira. E ti, Manuel Curros Enríquez, abriche un suco a forza de alma e nel sementache liberdade. Pero veu o corisco e as xeadas; medraron herbas ruís, apareceron corvos por bandadas, nubeiros de ratos, pragas de escaravellos e apedraron, roeron, comeron a semente. .................................... Configo falo, Manuel Curros Enríquez. [...] ¿Quén deixou enfriar o lume das súas verbas? Remol (1970)

Verbas para Celso Emilio Ferreiro (IIª parte)

[...] Pero temos aquí a túa palabra

ardendo en corazón,

traballada na forxa da verdade,

petada deica a dor co vello

martelo de ferreiro do teu nome,

recollida entre o pobo que traballa

e que sofre en silencio,

luídan nos turreiros e peiraos,

nas vendimas, esfollas e seituras,

santificada na intimidade do fogar

polo calor amantes das lareiras.

A túa palabra enche

de acesa claridade a nosa alma:

o espírito de Galiza que pervive

entre a brétema escura que nos cobre.

Ti, Celso Emilio, viñeche para dicirnos

que os soños e os paxaros son irmaos,

viñeche para traer

un facho de esperanza que nos guíe,

para dicir que non

aos que fan da inxustiza unha bandeira;

para erguer un fogar, pedra a pedra,

con paredes de amor e lealdade.

Escoita, amigo meu, pastor

de marabillas,

sabedor da música que canta

na nosa agachada intimidade,

dono da máxica liberdade do reiseñor,

non teño máis que darche:

só estas palabras pobres,

núas,

coa luz do corazón iluminadas.

Remol (1970)

Verbas para Celso Emilio Ferreiro (Iª parte)

Celso Emilio Ferreiro, compañeiro,

irmao na poesía e en Galiza,

mestre que vas deixando

un ronsel de luz detrás de ti,

un suco de amor para sementar auroras.

Por ti sabemos dos soños máis sinxelos,

das arelas máis amadas,

dos anceios derrubados brutalmente,

dos traballos de cada día:

pequenos, eternos, precisos

para gañar o pan e o viño,

a roupa que usamos,

o teito que nos cobre,

a esperanza e a desesperanza que,

como un verme, nos rilla o corazón.

Anque Mora e Saleta nos sorrían,

anque estean agardándote Isabel,

Xosé María, Lois e máis Xavier,

e che teñan preparada unha sorpresa

que pode ser un disco con poemas

ou coas canciós formidábeis de Raimon,

ti segues, enviso e caviloso,

doéndoche a ferida que Galiza

puxo, para sempre, no teu peito.

E é que ti – e é que nós – sentimos

que aínda sigue o noso soño sulagado

nunha longa noite de pedra inacabábel

mentres teñamos milleiros de emigrantes

en todos os currunchos do planeta

e os nosos mariñeiros e labregos,

sigan, á espreita, ollando ao ceo

porque tan soio teñen

liberdade de chorar canto lles praza [...].

Remol (1970)

O autor fala de si

Son terra. Eu estou feito de terra

e máis de amor. O meu corazón é

un penedo ao que só pode fender

a dinamita. O meu corpo está feito

de vales, de outeiros e de corgas.

O meu sangue é un regueiro, un río,

un océano que canta e se enfurece.

A miña alma é un vento levián.

A miña voz é un chío case imperceptíbel

como o rumor dun regueiro entre

xuncais. ¿Qué queredes de min

políticos, cretos, mandamais,

enxeñeiros, mestres, policías?

¿Qué queredes de min? Eu non

entendo a vosa alma complicada

feita co rombar de aviós,

dos autos, dos trolebuses

e os tranvías. A vosa voz é fría,

feita con cemento e aceiro,

corta como un coitelo, ten o ton

que lle dan os altavoces, o timbre

do voso proveito e nada máis.

Tampouco vós me entendedes.

Non queredes entender o meu idioma

usado por labregos, mariñeiros,

artesás e poetas. É inútil falar.

Non é posíbel. Non xurdirá

o diálogo. Eu son pobre: estou

feito de terra e máis de soño [...]

Eu son terra tan só. Terra galega

con producción, mensura e lindes

apuntados, ben claros, no catastro.

Os únicos que saben de min son

os de Facenda. Os outros, nada.

Remol (1970)

Lonxanas e puras

Carta ás estrelas

Dende este mundo vello e canso

contémplovos, altas estrelas;

flores máxicas, abertas

no gran prado da noite;

soños perdidos no espacio,

irmaos dos soños meus,

dos meus anceios.

Escríbovos en verso coa esperanza

de que chegue a vós a miña voz:

un chío a penas perceptíbel [...]

Illas marabilllosas e lonxanas,

ciscadas no inmenso mar

da noite: na voz do vento

escribo as miñas verbas

para que elas leven,

ao voso silencio de séculos,

a vosa intimidade de mundos puros

o meu latexo, humano e namorado

da vosa maxestade no azul inmenso [...].

Altas, lonxanas estrelas luminosas;

rosas de luz na noite escura

que alumades o meu pobre corazón;

patrias dos anceios, dos fondos

e impresionantes silencios siderais;

¡defendede a vosa independencia,

o voso privilexio

de mundos imposíbeis e lonxanos!

Remol (1970)

Carta ao río Miño

Manuel María adicoulle esta composición ao seu amigo Lois Diéguez:

Escríboche dende a soedade do outono

para que a miña coita sexa menos

e sexa menor esta tristura.

Síntome desamparado polas cousas

que acotío me arrodean.

Todos e todos estamos desamparados;

todos estamos sos, esa é a verdade.

O teu murmurio, ouh río, é o laio

da túa soedade desamparada:

a queixa que ti dis

ao mundo que está á beira túa.

Estou lonxe de ti.

Non teño, amigo, a túa compaña.

Ti levache ao mar

os meus lonxanos días da nenez;

levache a miña paixón de mozo,

tan inútil.

[...] Por eso che escribo, vello amigo.

Quero que saibas que penso en ti,

que levo nos ouvidos a túa música,

que o teu silencio vai enchendo

con vago rumor a miña alma.

Cando de neno te ollaba vir da Terra Chá

e te vía ir camiñando cara a Lugo

poñía os meus ollos nas túas ondas

cavilando que ti

cecais nos ías levar ao infinito.

Agora quixera estar outra vez á beira túa

para poñer novamente nas túas ondas

esta soedade

que o outono me pon a min no corazón.

Remol (1970)

Acuso á clase media

O poeta da chaira denunciaba o comportamento dunha boa parte da sociedade do seu tempo, en composicións tan directas como "Acuso á clase media", que se cita a continuación. Na páxina da Fundación Manuel María de Estudos Galegos podédela oír na súa propia voz.

Acuso á clase media —grandes e pequenos burgueses—
porque eles foron e son os que traizoan
o espírito sinxelo, enxebre e antergo de Galicia.
Pertenzo ao pobo e falo no seu nome.
Falo en nome dos mariñeiros, dos labregos,
dos ferreiros, dos criados de servir,
dos zoqueiros, dos muiñeiros e arrieiros;
dos humildes carpinteiros de ribeira,
dos alugados que ian a Castela;
dos caseiros que non teñen terra de seu;
dos que se ven obrigados a emigrar;
dos pobres de espírito e dos pobres de pedir;
do coitado xornaleiro que de sol a sol
ainda anda virando a terra co arado romano.
Falo en nome de todos aqueles que,
anque teñen razón, non llela dan.
Acuso á clase media de egoísmo,
de non ser solidaria co seu pobo,
de brutalidade e de ignorancia,
de lle bicar os pés aos poderosos,
de traficar coa fame e coa miseria,
de vivir na súa terra despreciándoa,
intentando borrar o seu ser idioma,
asasinando o seu ser diferenciado.
Acuso á clase media de servil,
de axionallarse diante dos que mandan,
traicionando aos seus, á xente súa,
ao pobo indefenso e aldraxado.
Acuso á clase media de imitar
as modas que impoñen en Madrid
e de pechar cobardemente os ollos
ás realidades que teñen diante si.
Clase media, grandes e pequenos burgueses,
comerciantes enriquecidos co estraperlo,
viñateiros, aceiteiros, contratistas,
abogados sen lei e sen conciencia,
propietarios de casas e de contas correntes,
burócratas que adulades ao amo
e que esquecedes ao pobo do que vides;
xentes que comerciades coa emigración,
coa fame, coa inxustiza e coa miseria;
ladróns que procurades títulos nobiliarios,
asasinos que mercades indulxencias e autos
derradeiro modelo que vos leven ao ceo,
¡no nome do pobo, eu vos acuso!

Remol (1970)

A paisaxe é fermosa...

A paisaxe é fermosa, fermosa; moi fermosa anque algún profundador, sen dúbida moi culto, lido, sabido e entendido, teña dito que a paisaxe é somentes un estado de alma máis ou menos. A paisaxe é fermosa porque os ollos poden atopar nela o seu lecer, porque a alma se pode misturar coas cousas e o canto dun regueiro, o vento que zoa pódennos dicir mensaxes inefábeis, revelaciós que non puidemos sospeitar. A paisaxe é fermosa porque nós podemos ir de vacaciós ao campo nun auto -é un dicir- máis ou menos cómodo por unha estrada case transitábel.

Pero se tivéramos que andar polos camiños esnaquizando os pés contra os pelouros, sementando centeo, millo e máis patacas; se tivéramos que suar pola seitura, andar virando o monte cun eixado, mal mantidos con centeo e con touciño, sulagados no atraso e na ignorancia, suando de sol a sol o noso pan; e se, cando xuntáramos un peso, tivéramos que pagalo polo gando, por porcos e galiñas, polos carros, por contribuciós e pragas do campo, por entrar nun feira, por saír, por impostos directos e indirectos, por ir ou por non ir, por subir e baixar... Entón, nós, tan sensibelmente líricos, procuraríamos fuxir a outro país porque nos dará arrepío o sufrir a escura, cruel realidade, agachada baixo as formas belidas da paisaxe. Remol (1970)

Conta e balance

Eu, que andiven ledo, atento e namorado

os camiños do soño e do ensoño,

ando agora coas azas caídas, derrubadas;

vencido e derrotado polos foxos da vida.

Fan falla moitos millós de esperanza

para manter en alza tanta fe, tanta arela

fiel e inmaculada como a que ardía

no noso indomábel corazón de vinte anos.

Algo -ben se sabe o que- está en quebra.

¡Fai falla abrir un crédito!

¡Fai falla facer saldos de esperanza!

Remol (1970)

Aínda rodeadas dun mundo inxusto

No seu extenso "Poema á muller galega", o autor chairego comeza lembrando a inxustiza que as rodea, e aínda que se centraba na súa situación con respecto á emigración nese momento, hoxe seguen estando vixentes os seus versos. 

A violencia cara ás mulleres maniféstase a diario, ademais de noutros moitos ámbitos da vida cotiá, na discriminación da que son vítimas no mundo laboral.

É criminal, no tempo que corremos,

comparar a muller e máis a flor

cando as mulleres de Galiza

teñen que emigrar

para Francia, Suíza e Alemaña

como antes emigraban

para Cuba, Arxentina e Venezuela.

As mulleres galegas non teñen

luceiros en vez de ollos

senón unha tristura arrepiante

de ollar un mundo inxusto

que está ao seu redor [...]

Remol (1970)

Están connosco

Están comigo

Están comigo neste intre silandeiro

os mortos da miña caste, da miña terra

cumprindo en min o seu futuro.

E sinto latexar con forza inmensa

os seus soños e medos.

As verbas

que pronuncian os meus beizos

son as mesmas que un día

dixeron os seus beizos cara a luz.

Os mortos da miña caste van comigo.

E eu irei con eles cara o futuro

que non teño aínda merecido.

Remol (1970)

Mensaxe aos/ás cantautor@s de hoxe

Voz do pobo, nacida na fonte
leda e cantareira do teu sangue,
que se fai luz no corazón
e no ar faise amor que chega a todos,
amor comunicado, compartido,
claridade que ilumina a nosa vida,
que pón en nós a esperanza
despois de tanta noite,
de tanta tebra mesta,
de tanto deserto
e tanto medo.
Voz propia, coñecida e amada,
con recendo e quentura de lar,
traballada pola dor e a carraxe,
aberta cara a verdade e a esperanza [...]
Queda en nós a túa voz
cravada no corazón como un coitelo,
no fondo da intimidade sementada
feita xa sangue noso,
clara e cantareira como un río,
eterna e rumososa como o mar.
Voz do pobo. Voz túa e miña.
Voz de ninguén e voz de todos.

Remol (1970)

Luz de esperanza

Galiza é unha muller.
Galiza, néboa imprecisa,
río ao que nunca se lle ve o fondo,
dor que nos manca,
casa de cantería tan velliña,
ten nome feminino,
un nome moi fermoso de muller.
Galiza, nosa nai,
nosa dona,
nosa irmá,
nosa amiga.
Galiza noso desacougo
e nosa vida.
Todas as mulleres son Galiza:
voz que nos chama e nos arrola,
luz que nos aluma,
amor que nos alcende;
tenrura que anceiamos
e nos cómpre.
¡Esperanza ergueita
cara un futuro limpo,
noso,
que agardamos!

Remol (1970)